SMILDE DE PLAATSNAAM VERKLAARD

SMILLEGER ROET - MUZIEKTHEATER

Smilde: de plaatsnaam verklaard?!

 

door Bertus Voortman

 

Op een kaart van 1634: Smilderveenen en Hoge Smilde, in 1795 Hogersmilde, in 1885 De Smilde

Encyclopedie van Drente, 2003

 

Wie gaat uitzoeken waar de naam Smilde vandaan komt, die ontdekt, dat het niet duidelijk is waar de naam Smilde precies vandaan komt. Ik zal een poging wagen om tot een verklaring te komen, op basis van de bronnen, die ik kon vinden en beschikbaar  kon krijgen. Ik borduur hiermee voort op een artikel in het 1e nummer van Levend Verleden van Sjoerd Post: Waarom  is het De Smilde? (1)


Maar voor ik daar mee begin, sta ik even stil bij een gebeurtenis aan het eind van de jaren ’50, begin jaren ’60, het exacte jaar weet ik niet meer. De NCRV had toen een radio-uitzending  Johan Bodegraven volgden in  een trektocht, met paard en wagen,  door Nederland. De luisteraars moesten dan raden, zo herinner ik mij, in welke plaats men zou overnachten . Dat was op een dag in mijn ouderlijk huis aan de Tramweg, het huis met de trapgevel. Daarom weet ik het nog zo goed en de vraag aan de luisteraars was ongeveer:


“ Wij staan morgen in een plaats waarin een glimlach is verborgen”. Ga er maar aan staan, zo’n vraag te beantwoorden, toch? Mild zou gemakkelijk zijn, maar glimlach. Ik wist het toen  niet, maar mijn ouders hoogstwaarschijnlijk ook niet, hoewel die wel wisten dat ze zouden komen, maar daar moesten ze hun mond over houden. Met een brede “smile” hoorde ik niet veel later, wat de betekenis was. Maar de glimlach met een d verklaart niet de herkomst van de plaatsnaam Smilde, dan moeten echt honderden jaren terug.

 

Het eerste boek, dat ik , bij toeval, in de uitverkoop, kocht over de herkomst van plaatsnamen was Namen op de kaart van Dr. Riemer Reinsma, een autoriteit op het gebied van de (plaats)naamkunde, zo begreep ik later. Maar in zijn leuke boek staat helemaal niets over de herkomst van Smilde, of Hogersmilde of Bovensmilde maar wel over……. De gemeente Midden Drenthe, waarover hij schrijft: “ En als je het dan helemaal niet meer weet, kun je altijd nog de naam van de wijdere omgeving in de nieuwe naam verwerken.” (“in Drenthe de gemeente Midden-Drenthe”) (2)

Maar ja, wat moest men anders? Groot Smilde?  Dat had wel gepast bij de naam die de Smildegers de afgelopen eeuwen hebben gekregen: Smildeger Wiend (wind, windbuilen), opscheppers dus, maar ter relativering, bij de zand-Drenten ben je al al gauw een praatjesmaker, als je “ een vremde “ bent, en dat waren, door de eeuwen heen, eigenlijk alle veenkoloniale  Smildegers. Ze kwamen allemaal ergens anders vandaan, (maar vooral uit Duitsland, een verhaal op zich)

 

Daarmee zijn we ook weer terug bij de herkomst van de naam. Op de eerste echte kaart waar sprake is van Drenthe, die  van 1634, komen Hooge Smilde en de Smilder Veenen voor; alles boven Hooge Smilde waren toen nog de Smilder Veenen. De herkomst van de naam Smilde ligt dus in ieder geval voor 1634. Sterker, zelfs van voor 1612, want toen sloten Berend Everts Keteltas, een Amsterdammer, en Berend Ketel, de schulte van Diever een overeenkomst ter ontwikkeling van het veen van de Dieverder en Leggeler Smildervenen.(3) En zo verschijnt ‘Smilde’ en ‘de Smilde” voor het eerst in een officieel document. De Smilde wordt tot op de dag van vandaag gebruikt , zoals bijvoorbeeld in: “Ik woon op de Smilde”. Dat klinkt bijna als “ op stand” wonen, dat weer goed past bij die Smildeger Wiend, maar eerlijk gezegd denk ik, dat het daar niets mee te maken heeft.

 

De Smilde: ook wel niet meer?

 

Op de site van  het Drents Archief staat, onder Naamgeving Smilde, “ Waarom de gemeente Smilde, die in 1807 is gesticht, die naam draagt is niet met zekerheid te verklaren en die zekerheid zal ook wel niet meer te verkrijgen zijn. ‘Ook wel niet meer’, is een ingewikkelde manier om te zeggen, dat het nooit duidelijk zal worden, waar de plaatsnaam Smilde vandaan komt.

 

Dr. Wobbe de Vries schreef Drentse Plaatsnamen, dat verscheen in 1945 (4) Hij behandelt vrijwel alle plaatsnamen, waaronder “De Smilde”. Voor dat ‘De’ heeft hij een verklaring. Ik citeer hier Sjoerd Post: “ Over de toevoeging van het lidwoord de voor de plaatsnaam Smilde is hij( De Vries) kort en duidelijk. Dat heeft te maken met het feit dat er eerst sprake was van ‘de Heerlijkheid Hoogersmilde’ . Hij verwijst wat dat betreft naareen boekwerk uit 1795

‘ De Tegenwoordige Staat van Drenthe’ waarin sprake is van ‘ de oude Smilde’ en ‘ de Boven Smilde’ “. Lijkt mij ook een goede verklaring.

De Vries doet vooral  een poging om tot een verklaring te komen waar “Smilde” vandaan komt. Hij hanteert een “zeer persoonlijke spelling” , zoals in de inleiding staat, die ik in mijn eigen woorden vertaal. De Vries zoekt de verklaring vooral in “smelten”, in de zin van “week worden” in relatie tot barnsteen (smelting, smilting, smylting, smelzida) deze steen wordt in een krachtig vuur week. Daarom, zegt De Vries, zou als Oud-Saksische naam voor een “week’ moerasgebied,  smiltida of smilda kunnen veronderstellen. Dit in tegenstelling tot Halen (Hooghalen, Laaghalen), dat naar  “ uitgedroogd, schraal” zou verwijzen : “ in elk geval stond deze grond in sterke tegenstelling tot het moerasgebied De Smilde, welke tegenstelling naar ’t schijnt ook in de namen tot uiting komt” . Kortom, De Vries is niet zeker van zijn zaak en hij komt met nog een mogelijkheid, die samenhangt met de Friese, Stellingwerfse kant van De Smilde: ook het Oud-Friese smiltithe , waar het woord zacht in zit, als ik het goed begrijp, wat ook met week verwant is.

 

Dan zijn er de Historiën van H. Daling (zonder jaartal), die door het Drents Archief als bron wordt gebruikt op hun site. (5) Daar worden diverse mogelijkheden beschreven:

  • De Smelte. Dit zou een beekje, stroompje of riviertje zijn geweest, maar er geen  enkele oude kaart waar dit is terug te vinden. De naam leeft voor in Sporthal De Smelte en iets “sjieker” in Makelaardij De Smelthe. Smelte klinkt ook zoals veel Smildegers, Smilde uitspreken:”de smelde”.
  • Smielde of Smielte. Hier zou het gaan om laagte of een laag gelegen gebied. Maar dat zou vreemd zijn, want het oorspronkelijke Smilde, was de Hooge Smilde, van waaruit het ontginnen van het hoogveen is begonnen. Dus is dit  geen goede verklaring.
  • Smilija. Voor het Drents Archief is dit de meest “ aannemelijke verklaring”. Hier is Smilde van afgeleid. Uit de gegevens van de Compagnie van de Dieverder en Leggeler Smildervenen blijkt, dat het te vervenen gebied, vooral als “hoijlant”, werd gebruikt. Dit hooiland bestond uit een “ natuurlijk veengras” en dat gras noemde men: Smilija. Voor de mensen, die daar toen woonden waren dit de: “ Smilija of Smilde gronden”

Het aardige is, dat hooi in feite zacht gras is geworden, nadat het hardere, natte gras is gedroogd. Dat “zacht’ kan ook de link zijn naar het “ weke’ van het moerasgebied, waar De Vries zijn verklaring zoekt.

 

De Encyclopedie van Drenthe uit 2003 (6) geeft een heel beknopte samenvatting van alle verklaringen die mogelijk zijn:

“ De betekenis van de naam is onduidelijk. Mogelijk verklaringen zijn afleidingen uit: a) smal, b) smeltha = weke plaats, moerasgebied, c) smelten, week worden, d) smelha, smele = harde, lange stengel (veengras) en e) smelting, smilting en smeldiza = barnsteen.”

 Op “smal” na kwamen alle betekenissen hiervoor al aan bod, maar er blijkt er toch nog een te zijn.

In Wat zeggen onze aardrijskundige namen? van G.J Uitman (1954)(7) wordt nog een verklaring toegevoegd. Ik citeer zijn gehele passage over Smilde:

“ Smilde, ook geslachtsnaam. Kan vroeger Smild-a zijn geweest. Dan zou het ‘veen-rivier’ betekenen. Maar er kan ook een persoonsnaam Smede (waarvan de geslachtsnaam Smeding is afgeleid) in schuilen.  De afleiding is dan : Smid-lo of loo van Smede. De Vries ziet verband met ‘smelten’ en interpreteert het als:  ‘ week moerasgebied’ “

Tja, Smede, Smeding lijkt mij gezien de eerdere mogelijke verklaringen wel heel erg gezocht, temeer ik geen Smede of Smeding in de geschiedenis van Smilde ken. Dit is een puur theoretische verklaring, die geen hout snijdt.

Die geslachtnaam Smilde klopt wel, maar Smilde was er al, toen Hendrik van de Smilde naar Oude Pekela vertrok , wiens nazaten in de 19e eeuw Smilde Vetsmelterijen begonnen in Heerenveen. Maar ook de geslachtsnaam Smilda bestaat, denk aan de Smilda & Zn, Verhuizers, uit (de!) Leek. Beide families zijn een eigen verhaal waard.

 

Dan is er nog Nederlandse plaatsnamen uit 1995(8) Daarin wordt niets toegevoegd, aan wat we hiervoor al hebben behandeld. Ze eindigen met: “ Een recentere verklaring knoopt aan bij het oud Hoog Duits smelha, nieuw Hoog Duitssmele ‘(harde) lange grasstengel’, slaande op het veengras.

Die recentere verklaring zou ook wel eens de verklaring kunnen zijn, gezien het verhaal van het hooiland, waarbij het vreemde is, dat de verschillende auteurs dat veengras/hooi verschillend benoemen: smelha, smele, smilija, terwijl het laatste begrip toch voorkomt bij het begin van de verveningen in 1612.

 

De andere Smildes

 

Het 17 kilometer lange Smilde is, zoals bekend, ontstaan aan de Meppel kant: op de eerste bekende kaart van Drenthe is in 1634 spraken van Hooge Smilde en de Smilderveenen (het latere Hijkersmilde, Kloosterveen en Bovensmilde). Dat ‘hooge’, ‘hooger’, ‘hoge’ en ‘hoger’ (in alle varianten voorkomend in de loop der eeuwen) heeft natuurlijk alles te maken met het hoogst gelegen deel van de Smilde, terwijl het ook het oudste deel van de Smildes is. Hoog en oud vallen in een veengebied samen: Hooge Smilde is ook Oude Smilde (d’olle Smilde). Als we dan naar het hogere en noordelijke deel gaan zien we Boven Smilde, later Bovensmilde: dat deel van Smilde, dat boven ( dus, niet hoger dan) de beide andere Smildes ligt.

Voor buitenstaanders, zeg, niet-Smildegers, wil dat nog wel eens verwarring geven, Hogersmilde en Bovensmilde, is dat niet eigenlijk dezelfde plaats? Nee, dus.


En dan ligt tussen hoger en boven nog een stuk Smilde, Hijkersmilde, terwijl er tussen 1853 en 1923 ook nog een deel Kloosterveen heette. Na 1923 werd dat Smilde. Hijkersmilde is simpelweg te verklaren als het Smildedeel naast Hijken. Maar wat betekent Hijken? In Smilde zeggen ze Hiek’n. Dat lijkt sterk op de oorspronkelijke namen op een kaart van 1370, de Hyken, en in 1412, Hiken. Later zie je ook Hijcken (1421) en Hicken (1427). In het Fries is Hike een persoonsnaam. Eerdergenoemde De Vries acht dit niet waarschijnlijk als verklaring.


Uitman (zie 7) schrijft: “ Een andere mans voornaam is Hyke voorkomend in Hykersmilde, d.w.z. dat deel van Smilde, waarvan een zekere Hyke de eigenaar was”. Dit lijkt mij uiterst onwaarschijnlijk, te meer daar hij Hijken als plaats verder helemaal niet behandeld. Anderen (zie 7 ) noemen dit ook “onwaarschijnlijk”. We weten domweg niet waar Hijken vandaan komt .

Rest Kloosterveen, waarvan het wonderlijke is dat er twee Kloostervenen waren, een onder Assen en een midden in de Smildes. De laatste is er niet meer, hoewel 1923, zoals ik eerder schreef, niet het einde van het Kloosterveen van Smilde was. Tot in de jaren zeventig was er sprake van Kloosterveen, van wat nu weer Hijkersmilde heet, dacht ik.

Maar goed, de betekenis van Kloosterveen is een hele simpele; de plek waar veen van het Klooster Maria a Campis uit Assen lag.

 

Smilija van de Smilde

 

Het hogere en het oudste  van de Smilde ligt in het zuiden, Hogersmilde, terwijl het bovenste en nieuwste deel in het noorden ligt, Bovensmilde. En daartussen ligt Hijkersmilde, als afgeleide van het  veel oudere, maar ook veel kleinere Hijken.

Men heeft nooit gedacht aan Zuid Smilde en Noord Smilde, zoals Noord Sleen en Zuid Sleen, want Hogersmilde was er al, toen de rest er nog niet was. Maar de rode draad, of moet ik zeggen de bruine draad van de turf, is de Smilde, Smilija.

Smilija verdween als gras voor het veen, dat turf werd, terwijl het overgebleven veen werd gemengd met zand,  tot dalgrond. En al die mensen, die daaraan werkten kwamen van ver, waren vreemd en werden Smildegers

Smilija, het harde veengras , dat het zachte hooi bracht, terwijl daarna het zachte veen de harde turf bracht, dat weer ‘zacht’ werd in de kachel, op een mengsel van veen en zand, lijkt in ieder geval de meest beeldende verklaring voor de Smildes aan de Drentse Hoofdvaart.

 

 

Noten

 

  1. Waarom is het De Smilde?, Sjoerd Post, Levend Verleden 1, 2004
  2. Namen op de kaart, Riemer Reinsma, Atlas, 2009
  3. Langs de vaart. Geschiedenis van Smilde, H.Gras, 1997
  4. Drentse Plaatsnamen, Dr. W. De Vries, Van Gorcum, 1945
  5. Drents Archief, Bron Historiën, H. Daling, (2014; zonder jaartal)
  6. Encyclopedie van Drenthe, 2003
  7. Wat zeggen aardrijkskundige namen?, G.J. Uitman, 1954
  8. Nederlandse Plaatsnamen, Gerald van Berkel/Kees Samplonius, Prisma, 1995

 

Met dank aan Sjoerd Post.